دكتر سعيد شاملو در سال 1308 چشم به جهان گشود. پس از طي دوران دبستان و دبيرستان براي ادامه تحصيل به كشور آمريكا رفت. در آنجا در دانشگاه جورج واشنگتن، دانشگاه ايالتي واشنگتن و دانشگاه ايلي‌نوي به دريافت درجات كارشناسي، كارشناسي ارشد و دكتري در روان‌شناسي باليني و فوق دكتري در روان‌درماني نايل آمد. سپس در آمريكا دو سال با سمت استادياري به تدريس پرداخت و نيز در بخش بيمارستان ايلي‌نوي به عنوان روان‌شناسي باليني بخش فعاليت كرد.
پس از بازگشت به ايران در دانشكده پزشكي شهيد بهشتي از سال 1340 تا 42 به تدريس و تحقيق و فعاليت باليني پرداخت.
از سال 1342 تا 1373 در دانشگاه تهران سپس دانشگاه علوم پزشكي تهران با سمت‌هاي استادياري، دانشياري و استادي به تدريس و تحقيق و ارايه خدمات باليني اشتغال داشت. از سال 73 تاكنون استاد و مدير گروه روان‌شناسي دانشگاه علوم بهزيستي و توان‌بخشي است.

• لطفاً درباره تاريخچه استفاده از فناوري در روان‌شناسي توضيحاتي بفرماييد.
استفاده از فناوري به‌طور اعم در روان‌شناسي گذشته‌اي طولاني ولي تاريخچه‌اي نسبتاً كوتاه دارد بدين‌معني كه تاريخچه علمي و مشخص آن به حدود يكصد و بيست سال پيش بر مي‌گردد كه در آن در سال (1879 ميلادي) دانشمند معروف آلماني و پدر علم روان‌شناسي ويلهلم وونت Willhelm Wundt نخستين آزمايشگاه روان‌شناسي را در دانشگاه لايپزيك تأسيس نمود و علم روان‌شناسي را رسماً از بدنه فلسفه جدا كرد. در آن آزمايشگاه از فناوري‌اي كه امروزه براي ما ابتدايي است براي شناخت روان انسان براساس روش‌هاي آزمايشگاهي براي نخستين بار به‌صورت سيستماتيك و منظم و مداوم استفاده شد و نتايج آن آزمايش‌ها در مجلات علمي آن روزها انتشار يافت. وونت در آن سال‌ها كتاب «روان‌شناسي فيزيولوژيك» را منتشر كرد و سعي كرد نشان دهد كه چگونه با استفاده از فناوري آن زمان مي‌توان ويژگي‌هاي روان‌شناسي انسان را در آزمايشگاه اندازه‌گيري نمود. از آن پس روان‌شناسان همواره سعي در كاربرد فناوري‌هاي جديد در علم روان‌شناسي داشته‌اند. استفاده از فناوري رايانه در علم روان‌شناسي در عصر حاضر از اواسط دهه 1960 ميلادي آغاز جديد و سريعي به خود گرفت و در دهه‌هاي 1970 و 1980 و 1990 به سرعت در شئون مختلف اين علم ريشه دواند تا به امروز كه بسياري از فعاليت‌ها انجام شده در اين علم توسط اين فناوري صورت مي‌گيرد.

• امروزه وضعيت استفاده از فناوري رايانه در علم روان‌شناسي و روان‌كاوي در جهان و در ايران چگونه است و بيشترين كاربردهاي آن در چه زمينه‌هايي است؟
بيشترين كاربرد فناوري رايانه در علم روان‌شناسي به سه دسته تقسيم مي‌شود:
1 – استفاده آموزشي.
2 – پژوهش.
3 – خدماتي.
در مورد بهره‌برداري آموزشي در سال‌هاي اخير توسط فناوري رايانه در مقاطع دبستان، دبيرستان و دانشگاه پيشرفت چشم‌گيري شده است. براي مثال در سال 1993 ميلادي طرحي توسط بنياد ملي علوم (NSF) دانشگاه پيتسبورگ شروع شد كه از طريق اينترنت تمام دبستان‌هاي دولتي را روي خط (Online) قرار مي‌دادند و از اين طريق به آن‌ها آموزش مي‌دادند. مثلاً در يكي از اين كلاس‌ها دانشجويان رشته زبان‌هاي خارجي با همكلاسان خود در فرانسه يا آلمان مكالمه مي‌كنند. دسترسي به اينترنت سبب ايجاد طرح‌هاي ابتكاري Online مي‌شود و دانشجويان را به دنبال كسب اطلاعات بسيار جديد در سراسر دنيا مي‌فرستد. البته اين طرح‌ها ضمن اين‌كه هزينه زيادي در بردارد با مخالفت عده‌اي به خصوص معلمان روبرو شده است.
بخش دوم استفاده از فناوري رايانه، بهره‌وري از تحقيقات است. كاربرد اين فناوري به محقق اين امكان را مي‌دهد كه در اسرع وقت از كليه پژوهش‌هايي كه در زمينه مورد نظرش هم‌اكنون در جهان انجام مي‌شود مطلع گردد و نبايد منتظر شود كه بعد از گذشت زمان طولاني به مجلات و احياناً كتبي كه چند سال از چاپ آن‌ها گذشته دسترسي پيدا كند. در بسياري از دانشگاه‌ها راهنمايي طرح‌هاي تحقيقي دانشجويان آموزش عالي توسط فناوري رايانه از راه‌دور انجام مي‌شود و دانشجو لازم نيست تا با صرف وقت زياد و دفعات متعدد به دانشگاه براي گرفتن راهنمايي پايان‌نامه خود مراجعه كند.
بخش سوم استفاده از فناوري‌ رايانه در علم روان‌شناسي در رابطه با خدمات است. تقريباً از سه دهه قبل روان‌شناسان از طريق فناوري رايانه توانسته‌اند كه اولاً ابزار و آزمون‌هاي خود را از صورت يدي به صورت رايانه‌اي درآوردند و در كوتاه‌ترين مدت بتوانند از نتايج آزمون‌هاي هوشي و تحقيقي كه به مراجعان جهت ارزشيابي استعدادها و مهارت‌ها و ويژگي‌هاي تخصصي آن‌ها داده مي‌شود بهره‌مند شوند. ثانياً مؤسسات مشاوره و روان درماني قادرند از اين فناوري استفاده بهينه كنند. براي مثال اخيراً در مؤسسه روان درماني لندن نرم‌افزاري در قالب يك «سي‌-دي‌رام» با مشاركت فعال كاربران تهيه شده است كه مي‌تواند به بيماران رواني كه دچار افسردگي يا نگراني و اضطراب هستند كمك كند تا در خانه و با بهره‌گيري از رايانه، شخصاً ناراحتي خود را درمان كنند. در سال‌هاي اخير يكي از نهضت‌هاي بسيار مهمي كه توسط سيمون (A-Simon) برنده جايزه نوبل و همكارانش به استفاده از فناوري رايانه در روان‌شناسي دامن زده است، طراحي به اصطلاح هوش مصنوعي (AI) يا Artificial Intelligence است كه دستگاه‌ها قادرند تا حدي به جاي يك فرد متخصص پاسخ‌گوي بسياري از مشكلات مراجعه‌كنندگان يا بيماران باشند و به آن‌ها در حل مشكلات فكري، اجتماعي و عاطفي كمك كنند. اين روبات‌هاي هوشمند تقريباً نظير انسان مي‌توانند «فكر» كنند، يعني در واقع فرآيند تفكر در انسان را تقليد نمايند.

• بازي‌هاي رايانه‌اي روز به روز حضور گسترده‌تري در خانواده‌ها مي‌يابند. عده‌اي معتقدند كه اين بازي‌ها به دليل تعاملي بودن (Interactive) باعث رشد خلاقيت كودكان و نوجوانان مي‌شود و عده‌اي اعتقاد دارند كه بازي‌هاي رايانه‌اي باعث مسخ شدن نوجوانان در پاي رايانه مي‌شود. نظر شما چيست؟
پاسخ صحيح اين پرسش مربوط مي‌شود به چگونگي كمي و كيفي استفاده از بازي‌هاي رايانه‌اي. تحقيقات مكرر نشان مي‌دهند كه اين بازي‌ها در رشد خلاقيت كودكان و نوجوانان و حتي برانگيختن انگيزه‌هاي آنان به مسايل مختلف زندگي مؤثر است ولي به شرط اين‌كه در مدت زمان اشتغال به آن‌ها افراط نشود، چون طرح‌هاي اخير نشان مي‌دهد كه افراط در ساعات اشتغال به اين بازي‌ها علاوه بر مسايل جسماني مانند آسيب به چشم و ايجاد خستگي جسماني، عوارض رواني خاصي نيز ممكن است ايجاد كند، گرچه هيچ دليل علمي وجود ندارد كه به قول شما تأكيد بر عقيده عده‌اي باشد كه «نوجوانان و جوانان در پاي رايانه مسخ مي‌شوند.» چنين مطلبي نه تعريف كاملاً روشني دارد و نه تأييديه علمي مشخصي. البته از نظر كيفي هم تأثير اين بازي‌ها مشابه همان تأثيراتي است كه تلويزيون بر افراد به ويژه كودكان و جوانان دارد. بازي‌هاي توأم با خشونت و رفتارهاي ناسالم بر شخصيت و رفتار كودكان همانند برنامه‌هاي تلويزيوني (به ويژه كارتون‌ها) مؤثراند.

• امروز ويروسي‌نويسي و مقاله با ويروس‌نويسان از معضلات عمده جوامع به‌شمار مي‌آيد. به نظر شما چه چيزي باعث مي‌شود كه يك نفر دست به نوشتن ويروس بزند؟ آيا ويروس‌نويس دچار نوعي اختلال شخصيتي و رواني است؟ از لحاظ روان‌شناسي ويروس‌نويسان در كدام يك از اختالات رواني طبقه‌بندي مي‌شوند؟
اصولاً رفتارهايي كه سبب آسيب فردي و اجتماعي گردند اگر استمرار داشته باشند در طبقه‌بندي اختلال شخصيت قرار مي‌گيرند. ويروس‌نويسي نيز مانند مزاحمت‌هاي تلفني، تخريب وسايل عمومي مانند پاره كردن صندلي‌هاي اتوبوس و يا شكستن دستگاه‌هاي تلفن عمومي و يا خط كشيدن به خودروها و آتش زدن مكان‌ها است. معمولاً اين‌گونه بيماران در گذشته مشكلات يادگيري صحيح در روند تكامل شخصيت داشته‌اند و به علل مختلف، به ويژه محروميت‌هاي شديد جسمي و رواني و اجتماعي، مي‌آموزند كه پرخاشگري و خشم خود را از اين راه‌هاي ضد اجتماعي تسكين دهند. ويروس‌نويسي از اين جمله است.
شبكه‌هاي رايانه‌‌اي باعث نوعي انزواي او از ديگران مي‌شود. رايانه‌ها و شبكه‌ها موجب از بين رفتن ارتباطات چهره به چهره مي‌شوند. به نظر شما اين امر چه پيامدهايي دارد و چگونه مي‌توان با آن مقابله نمود؟
هيچ دليل علمي مبني بر اين‌كه اشتغال زياد فرد به رايانه و شبكه‌هاي رايانه‌اي باعث نوعي انزوا از ديگران مي‌شود وجود ندارد. اين امر بستگي به ساختار شخصيتي فرد دارد. در صورتي كه شخص، فردي انزوا طلب باشد هر وسيله‌اي مانند كتاب خواندن نيز رفتار انزواطلبي او را تقويت مي‌كند ولي نه اين‌كه سبب «ايجاد» آن گردد. البته در كودكان وضع كمي متفاوت است تا بزرگسالان. به دليل اين‌كه شخصيت كودك در چند سال اول زندگي در حال شكل‌گيري است و عوامل پيرامون او و فضايي كه در آن زيست مي‌كند بسيار بر روند تكاملي و رشد شخصيت او تأثير مي‌گذارد. مثلاً اگر خانواده كودكي اصولاً انزواطلب بوده و از ارتباطات اجتماعي بگريزد، احتمال زياد دارد كه كودك نيز به تبعيت از آن‌ها انزواطلب باشد، حال اگر وسيله‌اي هم براي تقويت اين انزواطلب باشد مانند كتاب، تلويزيون، راديو و بازي‌هاي رايانه‌اي طبيعتاً اين گرايش تقويت مي‌شود. اصولاً براي جلوگيري از اين پيامد لازم است كه خانواده‌ها، كودكان و نوجوانان خود را در مسير ارتباطات اجتماعي قرار دهند.

• آيا چيزي به نام «روانكاوي از راه‌دور» وجود دارد؟ (منظور استفاده از شبكه‌هاي رايانه‌اي در امر روانكاوي است).
روان‌شناس در اطاق كار خود نشسته و به چشمان مراجع خود كه در 200 كيلومتري، در منزل خود نشسته نگاه مي‌كند و او را ارزيابي و راهنمايي مي‌كند. به ا و تست‌هاي روان‌شناسي مي‌دهد و تكنيك‌هاي رفتار درماني و شناخت‌درماني و تن آرامي (Relaxation) را به او مي‌آموزد. در جلوي روان‌شناس يك دستگاه فيلمبرداري ويديويي Video Camera وجود دارد كه بر روي مونيتور تلويزيوني بزرگ قرار دارد. او از طريق اين فناوري‌ها مي‌تواند مددجوي خود را به اصطلاح «زنده» بر روي صفحه ببيند و مراجعه كننده نيز تصوير روان‌شناس را مشاهده مي‌كند. با فشار دكمه‌اي كه دستگاه فيلمبرداري را در منزل بيمار كنترل مي‌كند، روان‌شناس قادر است، ويژگي‌هاي فيزيكي و رفتاري بيمار را همانند آن‌چه كه حضوري رخ مي‌دهد مشاهده كند. اين فناوري جديد به روان‌شناس اجازه مي‌دهد كه رابطه حرفه‌اي نزديك و دائمي با مراجعان كه قادر به حضور مداوم در محل كار روان‌شناس نيستند برقرار كند. اين رشته از فناوري ارتباطي جديد كه قادر است خدمات را از راه‌دور به افراد بدهد رشته «بهداشت رواني از راه‌دور» نام‌گذاري شده اين خدمات شامل طيف وسيعي از استفاده از Internet گرفته تا مشاوره ساده با تلفن مي‌شود.
به نظر روان‌شناسان شروع فرآيند جديدي به نام «مشاوره ويدئويي»‌ انقلابي در ارايه خدمات «بهداشت رواني» ايجاد كرده است. سيستم جديد «بهداشت رواين از راه دور» شامل يك مركزيت شهري است با مجموعه‌اي از اقمار معمولاً در شهرهاي حومه يا روستاها. چنين سيستمي قادر است به انسان‌هاي نيازمند بسيار محرومي كه در اقصي نقاط و بعضاً غيرقابل دسترس زندگي مي‌كنند خدمات ارايه نمايد معلوليت و بيماري‌هاي شديد جسماني قادر به مسافرت و حضور در مراكز درماني دوردست نيستند. اخيراً زندان‌ها نيز از اين سيستم براي دست‌يابي به زندانيان استفاده مي‌كنند. كودكان به‌ويژه از اين روش استقبال كرده و بهره‌مند مي‌شوند.
بررسي نظريات افرادي كه از اين سيستم درمان استفاده كرده‌اند نشان مي‌دهد كه غالب مراجعان از اين روش اظهار رضايت كرده‌اند، به‌خصوص افراد معلول، سالمند، كودكان و به‌طور كلي كساني كه حضور و يا برقراري ارتباط حضوري با روان‌شناس برايشان به دلايل متعدد دشوار است به اين روش واكنش مثبت نشان داده‌اند و براي آن‌ها سودمند بوده است. اين روش حتي براي كساني كه راهشان هم دور نيست و مشكلات جسمي و سني هم ندارند ولي به دليل ويژگي‌هاي شخصي و خانوادگي و فرهنگي نمي‌توانند يا نمي‌خواهند در شرايط حضوري در محل كار روان‌شناس قرار گيرند نيز مفيد و مورد استقبال آن‌ها است.
به‌ويژه تعداد زيادي از افراد و خانواده‌هاي آن‌ها كه از مراجعه به روان‌شناس بيمناك و شرمنده هستند و ترس از برچسب‌هاي منفي و افشاي اسرار شخصي خود دارند مي‌توانند با خيال راحت در منزل يا اطاق‌هاي خصوصي در بيمارستان‌ها و كلينيك‌هاي مستقر در شهرهاي كوچك و يا روستاها از اين خدمات بهره‌مند شوند. در تعدادي از كشورهاي صنعتي بيمه‌هاي خصوصي و دولتي دريافته‌اند كه اين سيستم از لحاظ اقتصادي نيز چه براي آن‌ها و چه براي بيمه‌گذاران‌شان كه به‌خصوص بايد از راه‌هاي دور و در آب و هواهاي سخت براي رفع مشكلاتشان به شهرهاي بزرگ مراجعه كنند مقرون به صرفه است.
البته همانند بسياري از فناوري‌هاي جديد اين سيستم بهداشت رواني از راه‌دور نيز محدوديت‌ها و مشكلاتي دارد كه مردم و متخصصان را نگران مي‌كند. اين در حالي است كه اين روش سمعي و بصري مزاياي بيشتري نسبت به Internet و مشاوره تلفني دارد – زيرا كه آن‌ها صميمت و مشاهده باليني را ندارند – ولي تعدادي از روان‌شناسان و استفاده‌كنندگان از اين سيستم اظهار مي‌دارند كه احساس مي‌كنند تفاوت ظريفي بين كيفيت نتايج به‌دست آمده از درمان يا مشاوره حضوري و سيستم «مشاوره از راه‌دور» وجود دارد. بعضي از روان‌شناسان بر اين باورند كه هيچ‌گاه اين سيستم نمي‌تواند جايگزين ارتباطِ بين فرديِ ميان دو انسان گردد. تعدادي نيز نگرانند كه اگر اين نوع سيستم ارتباطي گسترش زيادي يابد به كيفيت و نحوه ارتباط انساني و بين فردي بشر نظم وارد سازد.
اين سيستم همچنين مي‌تواند براي محققين ارايه اين نوع خدمات مشكلاتي ايجاد كند. براي مثال كه متخصص در يك ايالت يا شهر كه بايد اختصاصاً در آنجا فعاليت كند، ممكن است قادر به ارايه خدمات در نواحي ديگر از لحاظ قانوني نباشد.

مقامات و مسؤولين ارايه خدمات بهداشتي از راه دور نيز نگران خطرات احتمالي مربوط به «محرمانه» بودن اطلاعاتي كه بيمار به متخصص مي‌دهد، هستند؛ مانند بسياري از انواع وسايل ارتباط از راه‌ دور، غريبه‌ها مي‌توانند مكالمات به روش «بهداشت از راه دور» را «گوش» كنند (گر چه حتماً روش‌هايي براي جلوگيري از اين وضع ابداع خواهد شد)، و در حالي كه با روش حضوري سنتي شخص قادر است بعضي از مطالب بسيار خصوصي را در پرونده مراجعه‌كننده نياورد ولي در سيستم «بهداشت از راه‌دور» همه چيز ضبط مي‌شود.
البته اغلب روان‌شناسان معتقدند كه اين سيستم نه‌تنها تغيير عمده‌اي در عملكرد حرفه‌اي متخصصين نخواهد داد بلكه آن را تقويت خواهد كرد. آن‌ها اعتقاد دارند كه اين فناوري جديد فقط يك ابزار و وسيله جديد است كه اگر منطقي و صحيح عمل كند، مي‌توان از آن براي ارايه بسيار گسترده و سراسري خدمات بهداشت رواني استفاده نمود و به‌ويژه براي انسان‌هاي محرومي كه ممكن است درغير اين صورت هيچ‌گاه نتوانند به اين خدمات دست يابند. و بالاخره روان‌شناسان معتقدند كه تحقيقات گسترده بعدي تا حد زياد و دقيقي نشان خواهد داد كه كارايي اين سيستم فناوري جديد تا چه اندازه خواهد بود.

• تأثير رايانه‌ها در آموزش به‌طور كلي و آموزش معلولان ذهني به ويژه چگونه بوده است؟
همان‌طور كه قبلاً گفته شد شايد وسيع‌ترين و ممكن‌ترين استفاده از فناوري رايانه در حال حاضر در زمينه آموزش به عمل مي‌آيد. قبلاً در پاسخ به سؤال دوم گفتم كه تا چه حد و چگونه مي‌توان در گسترش كمي و كيفي و تحريك خلاقيت و ابتكارات ذهني افراد عادي و به‌خصوص كساني كه در حال تحصيل هستند از فناوري رايانه استفاده كرد. اين وضع در مورد معلولان ذهني نيز صادق است، زيرا كه فقط سطح آموزش. مطالبي كه بايد به آن‌ها آموخته شود با افراد ديگر متفاوت خواهد بود. در آن‌ها نيز تكامل استعدادها و يادگيري و خلاقيت در حد معين امكان‌پذير ا ست و از طريق فناوري رايانه‌ها مي‌توان اين كار را به خوبي انجام داد.

• امروزه بيشتر انجمن‌هاي علمي و دانشكده‌ها داراي شبكه يا سايت‌هاي اطلاع‌رساني هستند كه افراد با استفاده از يك رايانه و يك مودم مي‌توانند با آن ارتباط برقرار كرده و اطلاعات را از آن بگيرند و يا دانسته‌هاي و نتايج تحقيقات خود را روي شبكه بگذارند. در اين شبكه‌ها كنفرانس‌هاي از راه درو و بحث علمي فراواني روي مي‌دهد. آيا انجمن روان‌شناسي ايران چنين سايت يا شبكه‌اي دارد؟ آيا هيچ مؤسسه‌ روان‌شناسي ديگري در ايران از چنين سايت‌هايي استفاده مي‌كند؟ در صورتي كه جواب منفي باشد آيا ضرورت ايجاد چنين امكاناتي را احساس نمي‌كنيد؟
انجمن روان‌شناسي ايران چنين امكاني را فعلاً ندارد و تا آنجا كه بنه خبر دارم هيچ مؤسسه روان‌شناسي ديگري نيز در ايران چنين امكاناتي ندارد. البته انجمن روان‌شناسي ايران كه فعلاً مقرر آن در گروه روان‌شناسي باليني دانشگاه علوم بهزيستي و توان‌بخشي است از امكانات فناوري رايانه‌اي و به‌خصوص سيستم اينترنت كه در اين دانشگاه وجود دارد براي منظور آموزشي و پژوهشي استفاده مي‌كند.

• متأسفانه در ايران براي نهادينه كردن احترام به حقوق ديگران مشكلات بسيار جدي وجود دارد. مثلاً شركتي با تحمل مخارج سنگين نرم‌افزاري را توليد مي‌كند، اما مدتي بعد قفل آن شكسته شده و به ‌طور غيرمجاز تكثير شده و با قيمت بسيار پايين‌تري به فروش مي‌رسد. براي نهادينه كردن احترام به حقوق ديگران به خصوص در زمينه نرم‌افزار چه تدابير مي‌توان انديشيد؟
براي نهادينه كردن احترام به حقوق ديگران به‌خصوص در زمينه نرم‌افزار اولاً بايد قوانيني داشت كه به اين موضوع از لحاظ قانوني بپردازد. ثانياً از طريق آموزش به مردم به‌ويژه توسط رسانه‌هاي گروهي به تبليغ صحيح در اين زمينه همت گماشت و به تحريك وجدان اخلاقي جامعه در اين زمينه اهتمام ورزيد. در اين مورد دو محقق انگليسي و اتريشي با بهره‌گيري از مدل‌هاي رايانه‌اي نشان دادند كه عدم رعايت موازين اجتماعي و به دنبال امور ضداجتماعي و غيراخلاقي رفتن مانند طمع، خست، سوءاستفاده نابجا از اختيارات و عدم رعايت حقوق ديگران چگونه منجر به از هم پاشيدگي رفتارهاي سالم اجتماعات مي‌گردد.

• آيا اين امكان وجود دارد كه خوانندگان مجله شبكه، از طريق مجله (نه حضوري) سؤالات و مشكلات خود را در زمينه مسايل رواني مرتبط با رايانه و شبكه‌ها، با شما و يا ساير اعضاي انجمن روان‌شناسي ايران در ميان بگذارند و نتيجه آن در مجله چاپ شود؟
بله، انجمن روان‌شناسي ايران داراي گروه‌هاي علمي متعددي است كه بسياري از آن‌ها از فناوري‌هاي جديد استفاده مي‌كنند و قادرند كه جوابگوي خوانندگان مجله شبكه باشند.